جناب آقای میر هاشمی سلام و خسته نباشید .از این که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید تشکر می کنم
لطف کنید یک شرح حال کامل از خودتان برای ما بگویید؟
من غلام رضا میر هاشمی هستم – متولد 1344 در تهران. از کودکی موسیقی در خانواده ما بود – پدرم به موسیقی علاقه داشت و برادر بزرگترم هم تنبک کار می کرد.من از کودکی عاشق کار چوب بودم و از همان موقع کارهای دستی زیادی با چوب ساخته ام و در سن 4-5 سالگی با وسایل ابتدایی برای خودم سازی ساختم ولی در واقع وقتی کارگاه آقای جزایری را دیدم علاقه مند شدم و از ایشان خواستم که ساز سازی را شروع کنم . آقای رامین جزایری از بستگان ما بودند , لذا به طور هم زمان کار ساز سازی و نوازندگی را نزد ایشان آغاز کردم .
فرمودید که کار نوازندگی هم انجام دادید تا چه سطحی این کار را ادامه دادید؟
من در حد این که بتوانم صدای سازم را تشخیص بدهم ساز نواختم و می دانید که سازندگانی موفق تر هستند که بتوانند ساز بنوازند و صدای ساز را تشخیص دهند ولی البته هیچ گاه کار حرفه ای نوازندگی را انجام ندادم.
آیا استادان دیگری هم در حرفه ی ساز سازی داشته اید؟
در همان سال های اولیه که به فراگیری ساخت ساز مشغول بودم با معرفی آقای جزایری به منزل یکی از استادان به نام راه یافتم و ایشان کسی نبودند جز استاد مهدی کمالیان .چندین سال نیز به طور هم زمان هم با اقای جزایری کار می کردم و هم از راهنمایی های استاد کمالیان استفاده می کردم.حال که صحبت این استاد ارجمند به میان آمد جا دارد چند کلمه ای هم از ایشان سخن بگویم: ایشان علاوه بر این که ساز ساز برجسته ای بودند کارخوشنویسی و عکاسی را نیز در سطح حرفه ای انجام میدادند.ایشان با بسیاری از استادان قدیم معاشرت داشته اند . جالب است که بدانید که استاد نورعلی خان برومند ردیف میرزا عبدا.. را که اکنون مورد استفاده ی نوازندگان است در منزل ایشان به سرانجام رسانیده و به کمک آقای کمالیان ضبط کرده اند .روش ساخت ساز ایشان منحصر به فرد بود البته ایشان خود را ساز ساز حرفه ای نمیدانستند و از جوانی به تعویض صفحه و تنظیم صدای سه تار علاقه مند بودند و شاید بیش از 70 ساز نساخته اند . روش بستن کاسه ساز ایشان پیرو سبک عود سازان بود که خود ایشان نقل کردند که از یک عود ساز عراقی ( خان بابا عرفاتی ) این تکنیک را فرا گرفتند. البته در حال حاضر خیلی ها از تکنیک ایشان تقلید می کنند و خیلی ها می گویند که ما شاگرد ایشان بودیم ولی واقعیت ندارد .در مصاحبه ای که استاد لطفی با ایشان داشتند گفته بودند که من بیش از چند شاگرد نداشتم.
آیا ساز های ساخت استاد کمالیان با توجه به نوع ساخت خاصی که دارند از لحاظ حجم و رنگ صوتی با ساز های دیگر خیلی فرق می کند؟
بله – سازهای ایشان خیلی سازهای نرمی هستند و هر نوازنده ای نمی تواند با سازهای ساخت ایشان بنوازد و باید برای نواختن , به آن ها عادت داشت.صدای سازهای آقای کمالیان چیزی است بین دو تار – سه تار و دیوان و سازهای ایشان همه کاسه بزرگ هستند و گاهی کاسه کدو هم می ساختند و دو الگو هم برای ساخت ساز داشتند .
دیگر اینکه آقای کمالیان بر روی سازهای شان اسم می گذاشتند مثلا سه تاری که نزد استاد لطفی است و از ساخته های اقای کمالیان است طلا نام دارد .
از نظر شما که سازنده ساز هستید چه رابطه ای بین نواختن و ساختن ساز وجود دارد؟ منظورم این است که اگر نوازنده ای به ساختار سازش آشنا باشد آیا در نوازندگی ان هم تاثیری دارد؟
حتما همین طور است. هر کسی که نوازنده است باید بداند که سازش چگونه ساخته شده و چگونه باید نگهداری شود و چگونه از ان صدای مطلوب بیرون بکشد. اکثر نوازنده هایی که به مراحل ساخت ساز آشنایی دارند در کارشان موفق ترند برای نمونه می توان به آقای لطفی و کلهر اشاره کرد . ساز همانند هر دستگاه دیگری پیچیدگی های خود را دارد و آشنایی به چگونگی کارکرد این دستگاه در قطعآ در کاربرد بهتر آن موثر است .
وقت- حوصله و علاقه در کار ساختن ساز چقدر تاثیر دارد؟
ساز سازی که به کارش عشق نورزد و فقط بخواهد برای کسب در امد این کار را انجام دهد در کارش موفق نخواهد بود. در این سال ها خیلی ها امده اند و کار بازاری ارائه دادند ولی حالا هیچ نامی از ان ها نمانده است البته شاید در مقطعی از زمان در کار خود از لحاظ اقتصادی موفق بوده اند . عشق ورزیدن به کار در درجه اول قرار دارد.
ساز ساز باید مرتب تحقیق کند – از پیشکسوتان سوال کند – چوب های مختلف و ابزار جدید را امتحان کند تا بتواند سازی ماندگار بسازد و این فقط مستلزم وقت – حوصله و علاقه است.همه ی ساز سازان برجسته همواره در حال آزمایش , تجربه و امتحان هستند .
سفارشی کار کردن برای یک سازنده ساز بهتر است یا این که سازی را بسازد و بعد به فروش برساند؟
نمی توانم مقایسه کنم .مهم این است که کار با دقت و حوصله انجام شود خود من سفارش قبول می کنم ولی بیعانه ای نمی گیرم برای این که اگر بیعانه دریافت کنم در واقع ایجاد تعهد زمانی در کار میشود و این تعهد باعث می شود که سفارش دهنده سراغ سازش را از من می گیرید و این میتواند باعث تعجیل در کار شود که بدترین لطمه را به روند ساخت ساز میزند . این کار را اقای جزایری مدت هاست که انجام می دهند و من هم از ایشان یاد گرفتم .
آیا تکنیک ساخت سازهای غربی برای سازنده ساز ایرانی مورد استفاده است؟
بله – ما خیلی از تکنیک های ساخت سازهای غربی را به کار می بریم مخصوصا برای کسانی که در ایران ساز های فرنگی می سازند آن ها حتی چوب مورد استفاده خود را هم از خارج کشور وارد می کنند.
در مورد ساخت ساز ایرانی هم از بعضی از تکنیک های جدید صنعت نجاری و چوب کمک می گیریم مثلا تکنیک گوشی و تراش برقو از تکنیک ویولن ساز ها استفاده می کنیم . سالها پیش ما این کار را با دست انجام می دادیم و به صورت سنتی سرپنجه ی ساز را سوراخ می کردیم و گوشی را با دست می تراشیدیم و در سرپنجه ساز جا می زدیم ولی در حال حاضر از دستگاه گوشی تراش که در اصل برای ویولن و ویولن سل است برای ساخت گوشی تار و سه تار استفاده می کنیم. این کار نه تنها از کیفیت کار کم نمی کند بلکه کیفیت کار را هم افزایش می دهد. و از نظر نگه داشتن کوک هیچ مشکلی به وجود نمی اورد و تا جایی که به ظاهر ساز – نوع صدا دهی وشکل سنتی آن لطمه نزند از تکنیک های جدید استفاده می کنیم .
اطلاع دارم که شما برای نوازندگان ایرانی خارج از کشور هم ساز می سازید – در داخل کشور ساز را که جا به جا می کنیم با سختی مواجه می شویم مثلا ساز را از تهران به شمال کشور می بریم ساز با نوازنده غریبی می کند کوک نگه نمی دارد صدای دلنشین قبل را تولید نمی کند چطور سازی را در ایران تولید و به کشورهای دیگر می فرستید که از نظر آب و هوایی با ایران فرق دارند , ساز با مشکل مواجه نمی شود – فرم ظاهری ان حفظ می شود و نوازنده می تواند سال ها با آن بنوازد؟
سوال خیلی خوبی بود – حالا من در مورد سه تار عرض می کنم.ببینید ما مدت ها فکر کردیم- در طی این سال ها تجربه کسب کردیم و برای هر قسمت از ساز برنامه ریزی می کنیم که چطور ساز را بسازیم که در کشورهای اروپایی و کلا کشورهای مرطوب چوب ان نتابد و اشکالی ایجاد نشود .
چوب نو که 2-3 سال از زمان برش ان گذشته باشد در جاهای مرطوب رطوبت را به خود سریعتر جذب میکند و لذا برای ساخت دسته ساز حتمآ از چوب های کهنه که حدود یک قرن از عمر ان گذشته استفاده می کنیم .زیرا آن چوب گرما – سرما – آفتاب – باران را چشیده و پخته شده و به راحتی از فرم خارج نمی شود. مخصوصا باید به این نکته توجه کرد که در خارج از کشور امکان تعمیر و تعویض سازوجود ندارد و باید در نهایت وسواس و دقت ساخته شود.
یا برای این که ترکه های ساز از هم باز نشود امده ایم چسب های مختلف را آزمایش کردیم و در حال حاضر از چسب هایی استفاده می کنیم که در مقابل رطوبت مقاوم هستند و تاثیر منفی در صدای ساز نمی گذارد.
شما به غیر از سه تار ساز دیگری نیز نساختید؟
بله – تار و کمانچه را هم به عنوان تجربه ساخته ام و سازهای دیگر را هم تعمیر می کنم.
حال بین تار و سه تار کدام را بیشتر می سازید؟ و چرا؟
سه تارچون ساخت تار خیلی مشکل تر است و زمان بیشتری را از سازنده می گیرد. مثلا کاسه تار باید بعد از تراشیدن یک چهار فصل از ان بگذرد .چون چوب کاسه ی تار را فقط وقتی تازه هست باید تراشید بر عکس ان چه در کتاب سرگذشت موسیقی ایران نوشته روح ا… خالقی ذکر شده که یحیی برای کاسه تار چوب های خشک را استفاده می کرد , چنین چیزی امکان ندارد..
می گویند اگر چوب کاسه تار را با دست خالی کنیم خیلی بهتر است و تعدای هم می گویند اگر با ابزار کار کنیم بهتر جواب گو است سر این قضیه همیشه بین تار سازان اختلاف نظر وجود دارد نظر شما چیست؟
مطمئنا کاری که دست می کند از ظرافت و حال بیشتری برخوردار است و البته دست استاد کار. ولی می شود از دستگاه کمک گرفت تا جایی که به ساز لطمه نخورد – خود من نیز در کار خیلی به سختی کار با دستگاه را قبول می کنم زیرا باعث میشود تا به ساز حالت ساز ماشینی و بدون روح بدهد.
یک سوال : دقت دستگا ها بیشتر نیست؟ مثلا می خواهید داخل کاسه تاری به قطر 8 میلیمتر خالی کنید اندازه گرفتن دقیق میلیمتر برای چشم انسان کاری دشوار است و امکان خطای بیشتری ولی دستگاه ان را با همان دقت 8 میلیمتر به راحتی اندازه می گیرد. چگونه است؟
عرض کردم تا جایی که لطمه نخورد می شود از دستگاه استفاده کرد .چون مثلآ قاعده ای برای تراش هشت میلیمتر در ساز نیست و در ضمن تراشیدن کاسه با ابزار دستی است که سازنده قطر مناسب را انتخاب میکند.
مثلا ویولن استرادیواریوس را ذره ذره اندازه گرفتند حتی چوبش را رفتند از ان منطقه که استرادیواریوس استفاده می کرده تهیه کردند تمام اندازه ها با ساز دست ساز ان تطابق دارد ولی می بینید ساز ماشین ساز ان 70 -80 هزار تومان بیشتر قیمت ندارد ولی ساز اصلی که دست ساز است را نمی توان قیمت گذاشت چون کار دست و دارای دقت و ظرافت و شعور انسانی است .
آیا حس سازنده ساز به ساز منتقل می شود یا این صحبت فقط یک سوال رویایی و رمانتیک است؟
صد در صد منتقل می شود . من برای شما سازهای یحی و جعفر را مثال می زنم چون سازندگان ان انسان هایی بودند که با عشق ساز می ساختند حس و حال ساز های ان ها با تمام سازهای دیگر فرق دارد.ساز آنها دارای روح است که در سازهای دیگر آن را حس نمیکنیم
می دانم که شما در خانه موسیقی هم دارای مسوولیت هستید سمت شما در ان جا چیست؟
خانه موسیقی 8 سال قبل تاسیس شده و یک نهاد صنفی مستقل است . البته ارشاد کمک هایی می کند ولی دولتی نیست و در حال حاضر از9 کانون تشکیل شده است.کانون سازندگان ساز هم اکنون بین 700 تا 800 نفر عضو دارد – هر 2 سال یک بار رای گیری می شود و اعضا هیئت مدیره هر کانونی انتخاب می شود من در حال حاضر بازرس کانون سازندگان ساز هستم. ماهی یک جلسه تشکیل می دهیم ( هر چهارشنبه ی آخر هر ماه ساعت ده و نیم تا یک ظهر ) و اعضا را بیمه می کنیم البته بعد از امتحان سازشان که مطمئن شویم ساز ساز هستند . یکی دیگر از کارها این است که در طی جلستای که برگزار میکنیم هرکسی میتواند سازش را بیاورد تا ساز از نظر سلامت , سازنده ی ساز و قیمت به صورت رایگان مورد ارزیابی قرار گیرد.
شما تدریس ساز سازی هم می کنید؟
من در دانشگاه علمی کاربردی واحد شناخت ساز را به دانشجو ها تدریس می کنم . و دوبار نیز در سمینار تار و سه تار که برای اولین بار چه در داخل و چه در خارج از کشور سالیانه به همت استاد حمید متبسم در اروپا برگزار میشود شرکت داشتم و برای نوازندگان تار و سه تار کارگاه آموزشی برگزار کرده ام .
وضعیت ساز سازی ایران چگونه است؟
ساز های وارداتی ماشین ساز غربی خیلی به وضعیت سازندگان سازلطمه زده است.
در این رابطه خانه موسیقی اقدامی کرده؟
بله – تمام این مسائل را طی مکاتبه ای با وزارت ارشاد در میان گذاشته و خواستار ان شدیم که اقدامی جدی صورت گیرد زیرا این کار به زندگی سازندگان ساز لطمه وارد می کند.
نکته دیگر این که مثلا در رابطه با همین جشنواره فجر هیچ بخشی را برای سازندگان ساز اختصاص نداده اند و یا اگر هم اختصاص می دهند خیلی محدود و به صورت رابطه ای برگزار می شود. اگر می خواهند چنین جشنواره ای برگزار شود نباید رابطه ای باشد و از کانال کانون سازندگان ساز خانه موسیقی باشد تا از سازندگان ساز جوان هم دعوت شود و از سازهای ان ها هم استفاده کنند.مورد دیگر اینکه داوران از بین ساز سازان انتخاب شوند مثلا یک دوره بود که چنین جشنواره ای برگزار شده بود و نوازندگان به عنوان داور ساز سازان دعوت شده بودند .
هر سال از تعدادی نوازنده تقدیر می شود خب می توان از چند سازنده ساز هم تقدیر کرد.
شما به عنوان سازنده ساز چند نکته در رابطه با نگهداری ساز بیان کنید؟
موقعی که از ساز استفاده نمی کنید حتما ان را در جعبه بگذارید ( منظور از جعبه هارد کیس است نه کیس های برزنتی) و حتما رطوبت گیر در جعبه ساز خود قرار دهید
ا اگر گوشی خیلی سفت بود گوشی را خارج کرده و مقداری پودر بچه یا صابون خشک به ساقه گوشی بمالند و در سر پنجه ساز قرار دهند تا گوشی نرم حرکت کند.
اما چیزی که معمولا ساز را از کوک خارج می کند نه گوشی و سرپنجه است بلکه از گره سیم ها است. گره سیم ها در اکثر ساز ها خوب نیست و به این دلیل سازها کوک خالی میکند .
سازهایی که گز می کند به خاطر چند مسئله است که این مشکل پدیدار می شود: مثلا یک پرده ساز پاره می شود و نوازنده پرده جدید می اندازد و چون سطح و ضخامت پرده ها به هم می خورد باعث می شود ساز گز کند.
شما فرمودید از سال 67 ساز ساختید از چه سالی ساز های شما حرفه ای شد؟
در واقع باید گفت که نوازندگان حرفه ای از سال هفتاد و شش به بعد از سازهای من بیشتر استفاده کرده اند.
نظر شما در رابطه با ساز های ابداعی که تازه میبینیم چیست؟
باید نیاز یک صدا احساس شود که سازش ساخته شود. ما هنوز از سازهایی که داریم و در جلو دستمان است به نحو مطلوب استفاده نمیکنیم و هنوز جای آن دارد که از ظرفیت های آن به نحو بهتر و کامل تری استفاده شود اما در مورد سازهای جدید باید دید که آیا در طول زمان ماندگاری دارد و یا خیر .
در اخر اگر صحبتی دارید بفرمایید؟
از تمام معلمان و کسانی که در این سا ل ها من را راهنمایی کردند تشکر می کنم و دست همه ی ان ها را به گرمی می فشارم.